Waarom schommelend oestrogeen erger is dan een laag niveau alleen

De meeste vrouwen denken dat angst in de overgang simpelweg door "te weinig oestrogeen" komt. Onderzoek laat iets genuanceerders zien: het zijn vooral de schommelingen in oestrogeen, niet alleen de uiteindelijke daling, die angst- en somberheidsklachten voorspellen. In een gerandomiseerd, placebogecontroleerd onderzoek onder perimenopauzale vrouwen bleek dat een grotere variabiliteit in oestradiol samenhing met meer angst en anhedonie (het verlies van plezier in dingen), en dat vrouwen die het gevoeligst waren voor deze schommelingen het meeste baat hadden bij een stabiele, transdermale oestradiolbehandeling — in de praktijk vaak gecombineerd met progesteron ter bescherming van het baarmoederslijmvlies.

Dat verklaart waarom je klachten zo wisselvallig kunnen zijn: de ene week voel je je prima, de volgende week is alles te veel. Je lichaam moet zich telkens opnieuw aanpassen aan een veranderend hormoonniveau, en dat kost energie en stabiliteit die je stressysteem (de HPA-as) onder druk zet. Progesteron, dat van nature een kalmerend effect heeft op je zenuwstelsel, daalt in de perimenopauze bovendien vaak eerder en sterker dan oestrogeen, waardoor die rem op je stressreacties extra wegvalt.

De oestrogeen-serotonine connectie in je hersenen

Oestrogeen heeft directe invloed op de aanmaak van serotonine, het neurotransmitter dat je stemming, slaap en gevoel van rust reguleert. Wetenschappers hebben ontdekt dat een specifieke oestrogeenreceptor (ER-β) in de hersenstam rechtstreeks het gen aanschakelt dat codeert voor tryptofaanhydroxylase-2 (TPH2), het snelheidsbepalende enzym dat nodig is om serotonine te maken. Met andere woorden: oestrogeen zet als het ware de knop om waarmee je hersenen serotonine produceren.

Wanneer je oestrogeenspiegel daalt of hevig schommelt, wordt die "aanknop" instabiel, en schommelt je serotonineproductie mee. Johns Hopkins Medicine bevestigt dat wanneer oestrogeen- en progesteronspiegels dalen tijdens de perimenopauze, ook de serotoninespiegel meedaalt, wat bijdraagt aan prikkelbaarheid, nervositeit en angst. Dit verklaart voor een groot deel waarom je opeens sneller huilt, piekert of je onzeker voelt, terwijl daar voorheen geen aanleiding voor was.

Je darmen maken ook serotonine — en oestrogeen speelt daar een rol

Een laag oestrogeenniveau zorgt er dus voor dat de aanmaak van serotonine in je hersenen flink terugloopt. Maar je hersenen zijn niet de enige plek waar serotonine wordt gemaakt: het overgrote deel, naar schatting zo'n 95%, ontstaat in je darmen, met hulp van je goede darmbacteriën (ook wel probiotica genoemd).

Deze darm-serotonine komt niet rechtstreeks in je hersenen terecht, maar stuurt signalen via de nervus vagus, de lange zenuw die je darmen rechtstreeks verbindt met je hersenen (ook wel de "zwerfzenuw" genoemd). Via deze route beïnvloedt de toestand van je darmen dus rechtstreeks hoe rustig of onrustig je je voelt.

En hier komt de overgang weer om de hoek kijken. Onderzoek laat zien dat een dalend oestrogeenniveau samenhangt met minder variatie in je darmbacteriën, en met name met een afname van goede soorten zoals Lactobacillus en Bifidobacteriën. Minder goede bacteriën betekent dat ook de aanmaak van serotonine in je darmen terugvalt, bovenop de terugval die al in je hersenen plaatsvindt door het dalende oestrogeen.

Gevarieerde voeding speelt hierbij een belangrijke rol: hoe afwisselender je eet, met veel verschillende soorten groenten, fruit en vezelrijke producten, hoe groter de verscheidenheid aan goede bacteriën in je darmen kan worden, en hoe beter de aanmaak van serotonine daar op gang kan blijven. Ook een probioticasupplement kan hierbij ondersteunen: een meta-analyse van meerdere onderzoeken liet een significante verbetering zien in angst-, somberheids- en stressklachten bij mensen die dagelijks probiotica gebruikten, vergeleken met een placebo.

Eiwitten en aminozuren: de bouwstenen die vaak vergeten worden

Serotonine ontstaat niet uit het niets. Je hersenen bouwen het op uit tryptofaan, een essentieel aminozuur dat je lichaam niet zelf kan aanmaken en dat uitsluitend uit eiwitrijke voeding komt. Onderzoek waarbij deelnemers eerst een aantal dagen een eiwitarm, tryptofaanarm dieet volgden en daarna een tryptofaanrijk dieet, liet een significant positievere stemming zien tijdens de tryptofaanrijke periode, met minder angst- en somberheidsklachten.

Belangrijk detail: niet elke eiwitbron werkt even goed. Tryptofaan concurreert namelijk met andere aminozuren om hetzelfde transportsysteem naar de hersenen. Onderzoek naar de verhouding tussen tryptofaan en andere grote neutrale aminozuren (de Trp/LNAA-ratio) toont aan dat de samenstelling en timing van je eiwitinname bepalend zijn voor hoeveel tryptofaan daadwerkelijk je hersenen bereikt, en dat een gunstige verhouding meetbaar de stemming verbetert.

In de overgang ontstaat zo een dubbel probleem: enerzijds daalt de oestrogeengedreven "motor" achter de serotonineproductie, en anderzijds eten veel vrouwen in deze levensfase onbedoeld minder of onregelmatig eiwit, bijvoorbeeld door een veranderde eetlust, drukte of een dieet. Beide knelpunten samen kunnen je serotonineproductie extra onder druk zetten.

Angst of een paniekaanval? Herken het verschil

Angst in de overgang uit zich vaak als aanhoudende piekerdrang, prikkelbaarheid, innerlijke onrust of het gevoel jezelf niet meer te herkennen. Een paniekaanval is anders: die bouwt binnen enkele minuten op tot een piek van intense angst, vaak gepaard met hartkloppingen, kortademigheid, duizeligheid, tintelingen en een overweldigend gevoel dat er iets ernstig mis is.

Wat het extra verwarrend maakt: opvliegers en paniekaanvallen lijken sterk op elkaar. Beide beginnen plotseling, gaan gepaard met warmte, transpiratie en een versnelde hartslag, en pieken snel. Vakliteratuur wijst dan ook op een duidelijke overlap tussen opvliegers en paniekklachten in de overgang. Gemiddeld krijgt ongeveer 1 op de 7 mensen ooit in het leven een paniekaanval, en juist rond hormonale overgangsfases zoals de perimenopauze neemt die kans toe.

Hormoonvrije aanpak: wat helpt volgens onderzoek

Je hoeft niet stil te blijven zitten bij deze klachten. Er zijn hormoonvrije stappen die volgens onderzoek daadwerkelijk effect hebben op angst en stemming in de overgang.

Veelgestelde vragen

Gerelateerde artikelen